2018/11/29
ALABARI
Ez utzi inori zure gainetik egoten,
are gutxiago gizonezkoa bada.
Eutsi beti zure duintasunari.
Ez ahaztu lana izatea dela pertsona duin egiten duena.
Izan zure ogibidea inoren mende ez izateko.
Ez zaitez fida botereaz, erabiliko zaitu.
Zaude gutxi daukatenen alboan.
Izan inozoa, ametsik xaloenek aldatu dute mundua.
Dena den, kontuan izan ideiarik ederrenak ez duela zentzurik
pertsona bakar bat zapalduz gauzatzen bada.
Utzi bizitzen, bakoitzak bere usteak eta bizipenak ditu,
errespeta itzazu nahiz eta zure kontrakoak irudi.
Lagundu behar duenari, zabaldu etxea arrotzari,
inolako zalantzarik gabe.
Errespeta sinesgabeak eta sinestunak eta beraien fedea.
Zaindu zure hizkuntza.
Pentsa ez dela gurea soilik,
mundu osoaren altxorra baino.
Mundua egiten du eder euskarak.
Sekula ez sinets ez dagoela zer eginik,
ia beti dago aterabideren bat.
Eta ez balego, onar ezazu.
Galduz ere irabazten da.
Onartu bizitza eta halaber heriotza.
Heriotzaz jabetzea baita dugun egitekorik zailena.
Plazer eta zoriontasunari sekula ez ateak itxi.
Maita beti pertsona, generoa kontuan izan gabe.
Azala beti hazten baita eder, gizon ala emakume izan.
Bete zure apetak, baita horretan ere.
Hori bai, nahi ez baduzu, esazu ezetz.
Injustiziari esan ezetz,
eskubideen zapalketari,
bazterketari ezetz.
Gura eta ahal baduzu, izan ama,
umeek erakutsiko dizute umila izaten.
Eta ez bazenu, bizi bizitza bere osotasunean.
Maita oihanak eta maita hiriak.
Egon zabalik kitzika guztiei, ez izan aurreiritzirik.
Beldur bazara, onartu beldurra.
Triste bazaude, egon triste.
Ez dugu zertan une oro zoriontsu eta ausart izan behar.
Entzun ondoan duzunari eta jakintsua izango zara.
Entzun gazteei, entzun adinekoei.
Zaren bezala agertu.
Esan pentsatzen duzuna, nahiz eta hurkoa mindu.
Ikasi akatsetatik.
Ez izan beldur gauzak oker egiteko.
Dena ondo egiten duena harroa eta itsua baita.
Bilatu egunen joanaren edertasuna. Sakonki bizi, baina ez azkar.
Jakin denbora geratzen, gauzarik txikerrenetan arreta jartzen.
Egin zure bidea, zu zara erdigunea.
Saia ametsak betetzen eta ez utzi inori amets horiek zapuzten.
Eta azkenik, ez egin kasu aholkuei.
Ezta neureei ere.
Bideoa ikusteko:
https://es-es.facebook.com/KirmenUribe/videos/alabari-poema-irakurriz-gure-kasa-saioan/1795463293809698/
1939ko apirilaren 6an jaioa, euskal kantagintza berriaren ikur eta abiapuntu izan zen Ez dok amairu proiektuaren ideologo eta sortzaileetako bat izan zen Artze 1960ko hamarkadan, Mikel Laboa, Benito Lertxundi, Jose Angel Irigaray, Xabier Lete eta Lourdes Iriondorekin batera.
Laboaren ahotsak zabaldu zituen, hain zuzen ere, Artzeren hitz ezagunenak, Txoria Txori, Ama hil zaigu eta Geure bazterrak.
Paperean beste hainbeste utzi zituen eta guztira hamar liburu argitaratu zituen, hitzen bidez transzendentziaren bila abiatu eta existentzialismoaren eta espiritualtasunaren inguruko bidaia proposatuta. Gizakiari buruz, naturari buruz, kontsumo gizarteari buruz, erlijioei buruz egin zuen gogoeta haren lanetan.
Poesia espaziala edo plastikoa egiten saiatu zen Artze, olerkiak bisualak egiten eta taula gainera eramaten, jendearengana heltzeko asmoz. Edukiarekin ez ezik, formarekin ere esperimentatzea zuen gustuko, batez ere lehen urte haietan, mugak gaindituz eta hizkun-tzarekin iraultza literarioak bultza-tzen: atzekoz aurrera idatzitako hitzak erabili zituen, onomatopeiak...
Iraultza hori, dena den, Ez dok amairu proiektuak berak bezala, hizkuntza zaharra eta euskal sustraiak eta tradizioa abiapuntutzat hartuta proposatu zuen: “Iturri zaharretik edaten dut, ur berria edaten, beti berri den ura, betiko iturri zaharretik”. Ikastolen elkarteak erabili zituen hitzok bere leman.
Euskalgintzan eta euskararen normalizazioan ikur bihurtu den lema ere haren eskuek idatzi zuten: “Hizkuntza bat ez da galtzen ez dakitenek ikasten ez dutelako, dakitenek hitz egiten ez dutelako baizik”.
Euskara aldarrikatzeaz gain, Euskal Herriko tradizioaren eta landa iraganaren beste ikur bat ere berreskuratu zuen: Jexux anaiarekin batera txalaparta taula gainera eraman zuen eta ikuskizun bihurtu. Musika modernoan erabiltzen hasi zen, gaur egun jarraipena duen bidea abiatuz. 1975. urtean Artze anaiek txalaparta oinarritzat hartuta disko bat kaleratu zuten, Milango estudio ba-tzuen eskutik.
1960 eta 1970 hamarraldietan euskal poesia eta kultura modernitatera eraman zuen eta bide berriak zabaldu zituen zutabeetako bat izan zen Joxean Artze, Xabier Lete eta Mikel Laboarekin batera, besteak beste. Ondoren, 1980. urtetik aurrera, beste fase bat antzeman daiteke bere lanetan: erlijiotasunera eta kristautasunera bueltan, ikuspuntua aldatuta, poesia lantzen eta berritzen jarraitu zuen, bizitzaren transzenden-tziaren bila beti ere.
Belaunaldi berriengana gerturatu zen azken urteotan eta bere hi-tzek doinu berriak jantzi zituzten. Nola belztu behar zuria ikuskizunean, esaterako, usurbildarraren poesiak oinarri zituen Bide Er-tzean eta Metrokoadroka kolektiboaren proposamenak 2016an.
2017/09/18
Lore Jokoak oso garrantzitsuak izan ziren XIX. mendeko euskal kulturarentzat, hura berpizten lagundu zutelako.
XIX. mendean, Europan, herri-kulturari buruzko interesa hedatu zen. Herriak sortutako kultura-adierazpenak aztergai eta estimagarri bihurtu ziren garaiko jende ilustratuarentzat. Euskal Herrian ere piztu zen jakinmin hura. Horren ondorioz, 1853an, lehen euskal literatura-lehiaketa antolatu zen Lapurdin. Lore jokoak izena hartu zuten, Frantziako Tolosako ohitura zahar bati jarraituz.
Lehen Lore Jokoen jatorria Frantziako Tolosan dago. 1324. urtean lehen Lore Jokoak egin zituzten hiri hartan, olerkariak goratzeko. Olerkirik onenari urrezko bioleta bat ematen zitzaion. Horregatik deitu zitzaien Lore Jokoak. Gaur egungo kiroletako domina-emateak ohitura hartan du jatorria.
Lore Jokoak urtean behin egiten ziren eta gaiak aurretiaz zehaztuta zeuden. Irabazleek jendaurrean kantatzen zituzten olerkiak.
Lore Jokoak jai giroan ospatzen ziren eta egun oso bat irauten zuten; pilota partidak, dantzak, musika eta ganadu-feriak ere izan ohi ziren.
Lehenengo Lore Jokoak Lapurdiko Urruñan egin ziren, 1853an. Anton Abadia izan zen sustatzaile nagusia.
Euskal kulturarekiko atxikimendu handia zuenez, hura bultzatzeko asmoz, lehen Lore Jokoak antolatu zituen Abadiak.
Lehenengo edizioko gaia euskaldunen emigrazioa izan zen. Urte haietan, gazte askok Amerikara jotzen zuten lan bila.
Martin Egiategik 1853ko Lore Jokoetarako egindako olerki zati honetan, Amerikara joateagatik barnean zuen tristuraz arida, eta nola sentitzen duen faltan gurasoen babesa:
Lur batetarik salto,
ta bertzera kurri,
hemen gabiltza suelto
nigar-egingarri!
Hain ongi nintakena
nere sorterrian,
zer jan-edan nukena
aita-amen aldian!
Karmelo Etxegarai:
Urruti nere menditik
joan nintzen dirutu nahirik.
Urrutietan laster bihotza
nahigabez erdibiturik,
gelditu nintzen tristerik,
bake santua galdurik.
Felipe Arrese Beitiaren "Ama Euskeriari azken agurrak" (1879) olerkiko pasartea: (Euskara hiltzeak kezkatzen du idazlea).
Neure bihotzeko Amatxo zaharra,
antzinako Ama Euskara,
seme leial bat orain datortzu
azken agurra emotera.
Hainbeste gerra goitu ezinda
den hori, atsotu zara.
Zaurien zauriz galdu-galduta
Amatxo zoaz hiltzera!
Jean Baptiste Elizanbururen "Apexa eta Lorea" olerkia:
Neguaz primadera zenean jabetu,
sasi baten hegian apexa zen sortu.
Leku berean baitzen lorea gertatu,
gaixoek elkar zuten bihotzez maitatu!
Eguzkiak ihintza pizten duenean,
Apexa doa beti hegalez airean.
Nahi luke loreak segitu bidean,
zurtoinak zertako du gelditzen lurrean?
(Eragin-Santillana)
(Eragin-Santillana)
Informazio gehiago:
- Auñamendi Eusko Entziklopedia
- Susa-literatura
2017/04/03
Bitoriano Gandiaga Artetxe (Mendata, Bizkaia, 1928ko urriaren 8a - Arantzazu, Gipuzkoa, 2001eko otsailaren 21a) fraidea eta euskal poeta izan zen.
- Gaztetatik hasi zen olerkiak idazten. Aldizkaritan kaleratu zuen Gandiagak olerki hainbat (180 inguru) edota multikopiaturiko sortetan zabaldu (175 inguru).
- Horiez gain sei liburu argitaratu zituen Gandiagak bere bizitzan: Elorri (1962), Hiru gizon bakarka (1974), Uda batez Madrilen (1977), Gabon dut anuntzio (1986), Denbora galdu alde (1985) eta Ahotsik behartu gabe.
- Euskal abeslariek Gandiagaren poema ugari musikatu (150etik gora) eta grabatu eta publikatu.
- Garaikide zuen Gabriel Arestiren eragina ere nabari da olerki sozialak deiturikoetan. Existentzialismoaren arrastoa ere bai.
- Mundua lehen pertsonan bereganatzen du. Ez da errealitatea jasotze hutsarekin konformatzen. Arazoek sorrarazten dioten larri-mina nabari zaio.
- Etengabeko tenka erakusten du irudi poetikoetan: errealitatea/ametsa, desira/existentzia, landa/hiria. Haren krisiak kristau-fedean aurkitzen du sendabidea.
- Gaietan zein moldeetan, gerraurreko olerkarien bideari eusten dio.
Arantza zorrotzak eta lore zuriak izaten dituen zuhaixka da elorria, Bizitzaren metafora gisa hartzen du Gandiagak, bizitzak ere nahigabe mingarrien artean tarteka pozaldiak izaten dituelako.
Bizitza eramangarri egiteko euskarria Gandiagarentzat fedea da eta Elorri poema gogoeta horiek poema eginda; lirismoz betetako poema erlijiosoa, Arantzazuko naturan girotua.
Informazio gehiago:
http://www.gandiaga.com/
http://www.hiru.eus/eu/literatura-vasca/bitoriano-gandiaga-1928-2001
Gandiagak irakurritako olerkiak:
http://www.susa-literatura.eus/emailuak/gandiaga/
2017/03/15
.jpg/522454498/Ahalera%20(paradigma).jpg)
Ahalera egiteko aditz-forma bereziez gain, ahal, ezin eta
nominalizazioa erabil litezke:
"Etxera joan ahal gara"
"Ezin gara joan"
"Ez daukagu joaterik"
AHALERA: Honako testuinguruetan erabili ohi dugu:
1- Gauza gertagarriak:
Lore-ontzia eror daiteke haizeak jotzen badu.
Oporretan nora joan gaitezkeen pentsatu behar dugu.
Lehenaldian, sarritan bete ez diren egintzez aritzeko:
Egin nezakeen lan hori, baina azkenean ez nuen egin.
2- Baimenak, eskaerak, proposamenak...
Joan naiteke hemendik? Joan zaitezke, bai.
Egiteko hoberik ez dugunez, zinemara joan gaitezke.
3- Probabilitatea:
Zu izan zaitezke lapurra. (baliteke zu izatea)
Zu izan zaitezke lapurra. (baliteke zu izatea)
4- Aukera fisikoa:
Leihotik Serantes mendia ikus daiteke. (ikusten da)
Leihotik Serantes mendia ikus daiteke. (ikusten da)
5- Ahalmen ebentuala (erronka):
Neuk ere egin nezake horrenbeste.
Neuk ere egin nezake horrenbeste.
- Modu eta denborari erreparatuz hiru era ditugu:
ORAINALDIA --- dezaket
LEHENALDIA --- nezakeen
ALEGIZKOA --- nezake
- Aditz-erroa erabili ohi da (ikus, har, egon): Eros- dezaket, etor- zaitezke...
- Ahalera erreal (naiteke) eta hipotetikoaren (ninteke) arteko aldea ez da gaztelaniaz bezalakoa; hau da, naitekeren ordez ninteke erabiltzeko joera oso nabarmena da, batik bat galderetan eta oso ziurrak ez diren ekintzetan.
Ikus al zenezake gure etxea hor goitik?
Joan liteke, baina ez du inongo asmorik.
- Zuzenak dira: Ez naiteke joan / ezin naiteke joan.
- Baldintza-ondorioa moduko esaldietan ez erabili ahalera, hobe da ahal eta ezin erabiltzea:
Aberatsa banintz, opari bana egin ahal izango nizueke
(opari bana egin niezazueke*].
- Izan eta egon aditzekin inpertsonala egiten dela, eta ukan eta eduki aditzekin pertsonala:
Badaukat joaterik, ez dago hori egiterik ...
- Nominalizazioan -TzERIK nahiz -TzEA, biak erabil litezke.
Beraz:
Ezin naiz joan, ezin naiteke joan, ez naiteke joan, ez dut joaterik
ARIKETAK: 1, 2
Laguntzeko: http://www.aditzak.com/
2016/11/21
ZURE ORTOGRAFIA HOBETZEKO ONDOKO ESTEKAK ERABIL DITZAKEZU:
. Idaztarauak: s / x / z/ ts / tz / tx . Ariketak / 1 / 2 / 3 / 4 / 5
. "H" letraren erabilera . "H": ohiko akatsak
. Arauak eta ariketak
. Akats ohikoenak: 1 / 2
. Birpasatzeko araudia
. Test-fitxak
Ortografia lantzeko koadernoak ere eskuragarri dituzu: klik
2016/10/19
Halloween jatorriz euskal festa bat da. Euskalduna bakarrik? Ez, noski, ia Europa osoarena, baina baita Euskal Herrikoa ere. Europako etorkinek eraman zuten Ameriketara, eta hemen ihartzen joan zen neurrian joan zen han sendotzen. Eta orain, Amerikarren festa dela pentsatuta hasi gara berriz ere ospatzen. Nortasun gutxikoak gara gero.
Noski, hemen ez zaio inoiz Halloween deitu, Arimen eguna baizik. Toribio Etxebarriak idatzi zuen: “Animen egunian, oittura zarra zan Eibar-en, jan da eran tabernan eittia moskortu arte. Baita kaleko neska mutillak, alkarregaz, baserrixetan gastaña erriak jatia.”
Mutrikun adinekoek gogoratzen omen dute gaztetan ortuetatik kalabazak lapurtu, hustu eta barruan kandelak jarrita kaleetan, atarietan jartzen zituztela. Badira urte batzuk Mutrikun Arimen egunaren ospakizuna berpiztu zutela: Gaba Beltza izendatu zuten, larunbat gauean finkatu eta izugarrizko indarra hartu du urte gutxitan. Marka da gero gure tradizioak Hollywood-i esker biziberritzea!
Neguko festen ezaugarri nagusietakoa etxez-etxeko (eta atez-ateko!) kuestazio erronda da (edo izan da). Gazte taldeek baserriz-baserri eta etxez-etxeko jira egiten dute, mozorrotuta (inauterietan) edo kantuan (Santa Eskean, Olentzerotan,...) eta jakiak, dirua edo goxokiak biltzen.
Europa osoan ospatzen dira mota honetako neguko festak, eta Halloween horixe da funtsean. Eta eskatzeko hamaika formula desberdin erabiltzen dira, adibidez: "Aginaldo, aginaldo, urdaia bota ta ixilduko!" edo "emongo bozu emoizu, bestela ezetz esaizu, ate osteko haiziak hartzen amak ez gaitu bialdu!". Mutrikun, Gaba Beltzean, kalabazak atarietan jarri, eta esakera polita kantatzen zuten: "Xesteron kontra, animen alde...". Xestero Mutrikuko ehortzailearen izena omen zen.
Nork esan du Halloween euskal ohitura zaharra ez denik? klik
Hainbat entzungai: ohitura zaharrak
2016/10/06
. Atzizki hauek tokia edo lekua izendatzeko erabiltzen dira, eta, horrenbestez, haien bidez izenak sortzen dira.
. Bestalde, izenei zein aditzoinei eransten zaizkie:
pilotaleku, liburutegi, itsasalde...
topaleku, erretegi, elkargune...
-LEKU: Gasteiz + -tar = gasteiztar
Peru + -tar = perutar
Sorleku, janleku, eserleku, aitorleku, dantzaleku, bizileku, atsedenleku, ...
-TEGI/-DEGI/-EGI: lan + -tegi = lantegi
arrain + -degi = arrandegi
egun + -tegi = egutegi
Usategi, biltegi, lantegi, erlategi, kiroldegi ...
-GUNE / -UNE: interes + -gune = interesgune
inguru + -une = ingurune
Hutsune, erabakigune, erdigune, bilgune, ...
-ALDE: kosta + -alde = kostalde
mendi + -alde = mendialde
su + -alde = sukalde
arratsalde, itsasalde, barrualde, barnealde ...
2016/09/05
Multzo atzizkiak multzoa edo taldea adierazteko erabiltzen dira, eta horrenbestez, haien bidez izen multzokariak sortzen dira.
-DI / -TI:
. Gehienetan, landare- eta arbola- izenei eransten zaizkie. Atzizki hauen bidez sortutako izenek lekua ere adierazten dute.
PinuDI, pagaDI, mahasTI, sagardui,
. Bestalde, izenondoak sortzen ditu eta pertsonak, animaliak eta gauzak deskribatzeko erabiltzen dira. Atzizki honek joera edo ugaritasuna adierazten du.
GezurTI, beldurTI, loTI, lotsaTI, basaTI,
- (T)ERIA:
. Pertsona-izenei eta gauza-izenei eransten zaie.
GazTERIA, biztanlERIA, makinERIA, langiLERIA, ikasLERIA, irakasLERIA ...
. Euskaraz askotan ez dago izen multzokarien beharrik; nahikoa da plurala erabiltzea: ikasleria / ikasleak, irakasleria / irakasleak ...
-TZA:
DiruTZA, sasiTZA, belarTZA, jendeTZA, hodeiTZA, harriTZA, gariTZA, basaTZA, hondarTZA ...
- TALDE:
ArTALDE, ...
- GO:
. Multzoa, kolektiboa: ikasleGO, alkateGO, apaizGO...
2016/05/12
Othoi çato etchera (Otoi zatoz etxera) izenburupean, 1757an lapurteraz idatzitako gutun batzuk eta horien gaineko ikerketa argitaratu dituzte Lapurdumagerkarian Xabier Lamikiz, Manuel Padilla Moyano eta Xarles Bidegain ikertzaileek. Guztira, 50 eskutitz dira, Lapurdiko 48 lagunek Kanadako Louisburg hirian zeuden beste 45 laguni idatzitakoak. Denetariko gaiak azaltzen dira gutunetan: penak, estualdiak, egunean eguneko gertaerak...
Gehienak, emakumeek idatzirikoak.
Batek du, ordea, presentziarik handiena: igorleak hartzaileri adierazten dio hura Lapurdira itzul dadin duen desira. Horregatik titulua.
2016/04/29
HITZ ELKARTUAK: Entzungaia.
Hitz elkartuak hitz batez baino gehiagoz osatutako hitzak dira. Hiru motako hitz elkartuak daude:
. Loturik idazten diren hitzak:
itsaso + adar = itsasadar ; jarri + leku = jarleku ; zerbitzu + gune = zerbitzugune ; adarbakar, erdialde,
. Bereiz idazten diren hitzak:
- Aposizioak: Deba ibaia, osaba Pedro, ...
- Egin, eragin, eman eta hartu duten aditz-elkarteak:
barre egin, min hartu, negar eragin...
- Lehen osagaia deklinaturik eta bigarrena deklinatu gabe dutenak: etxez etxe, kalerik kale, ...
- Bila, eske falta, erdal, euskal, giza edo itsas dutenak:
ur bila, diru eske, euskal idazleak, giza adimena, itsas ekologia,
. Marratxoz idazten diren hitzak:
- Gorri-gorria moduko bikoiztapen indargarriak, lehen osagaia deklinabide-markarik gabe dutenak.
adi-adi egon, handi-handia izan, alfer-alferrik saiatu...
- Apurka-apurka moduko bikoiztapenak, hitzaren bi osagaiek atzizki berbera dutenean.
Tarteka-tarteka, astiro-astiro, banaka-banaka...
- Zehatz-mehatz moduko bikoiztapenak, osagaietan nolabaiteko aldaketa fonetikoa izaten dutenak.
kili-kolo, dinbi-danba, txipli-txapla, zirti-zarta...
- Seme-alabak moduko hitz bikoteak, azpian eta juntagailua dutenak. Bikote horien bigarren osagaiak marka plurala hartzen du sarritan.
Senar-emazteak, zeru-lurrak, luze-zabal...
- Ezkio-Itsaso moduko leku izen-elkartuak.
Beuntza-Larrea, Iruraitz Gauna, Gamere-Zihiga...
Informazio gehiago: hemen
Suscribirse a:
Entradas (Atom)
