. Atzizki hauek tokia edo lekua izendatzeko erabiltzen dira, eta, horrenbestez, haien bidez izenak sortzen dira.
. Bestalde, izenei zein aditzoinei eransten zaizkie:
pilotaleku, liburutegi, itsasalde...
topaleku, erretegi, elkargune...
-LEKU: Gasteiz + -tar = gasteiztar
Peru + -tar = perutar
Sorleku, janleku, eserleku, aitorleku, dantzaleku, bizileku, atsedenleku, ...
-TEGI/-DEGI/-EGI: lan + -tegi = lantegi
arrain + -degi = arrandegi
egun + -tegi = egutegi
Usategi, biltegi, lantegi, erlategi, kiroldegi ...
-GUNE / -UNE: interes + -gune = interesgune
inguru + -une = ingurune
Hutsune, erabakigune, erdigune, bilgune, ...
-ALDE: kosta + -alde = kostalde
mendi + -alde = mendialde
su + -alde = sukalde
arratsalde, itsasalde, barrualde, barnealde ...
Multzo atzizkiak multzoa edo taldea adierazteko erabiltzen dira, eta horrenbestez, haien bidez izen multzokariak sortzen dira.
-DI / -TI:
. Gehienetan, landare- eta arbola- izenei eransten zaizkie. Atzizki hauen bidez sortutako izenek lekua ere adierazten dute.
PinuDI, pagaDI, mahasTI, sagardui,
. Bestalde, izenondoak sortzen ditu eta pertsonak, animaliak eta gauzak deskribatzeko erabiltzen dira. Atzizki honek joera edo ugaritasuna adierazten du.
GezurTI, beldurTI, loTI, lotsaTI, basaTI,
- (T)ERIA:
. Pertsona-izenei eta gauza-izenei eransten zaie.
GazTERIA, biztanlERIA, makinERIA, langiLERIA, ikasLERIA, irakasLERIA ...
. Euskaraz askotan ez dago izen multzokarien beharrik; nahikoa da plurala erabiltzea: ikasleria / ikasleak, irakasleria / irakasleak ...
-TZA:
DiruTZA, sasiTZA, belarTZA, jendeTZA, hodeiTZA, harriTZA, gariTZA, basaTZA, hondarTZA ...
- TALDE:
ArTALDE, ...
- GO:
. Multzoa, kolektiboa: ikasleGO, alkateGO, apaizGO...
ATZIZKI HANDIGARRIAK:
- (h)andi: izenei lotzen zaie.
buru + -handi = buruhandi; gibel + -handi = gibelandi;
sabel + -handi= sabelandi ...
- (k)ote: izenondoei eta izenei lotzen zaie.
lodi + -kote = lodikote; mutil + -kote = mutikote;
liburu+ -kote = liburukote ...
- tzar: izenei loturik.
kamioi + -tzar = kamioitzar; etxe + -tzar = etxetzar; ...
ATZIZKI TXIKIGARRIAK:
-ño: izenei loturik.
andere + -ño = andereño; maite + -ño = maiteño; ...
- txo / -txa / -txu / -tto: izenei loturik.
harri + -txo = harritxo; txori + -txu = txoritxu ...
- tila / -kila / -kilo: izenei loturik.
asto + -kilo = astakilo; andra + -kila = andrakila ...
- xka / -sko: izenei eta izenondoei loturik.
sarde + -ska = sardexka; gorri + -xka = gorrixka;
bide + -xka = bidexka ...
Atzizki hauek nolabaiteko jatorria adierazten dute:
-ar / -tar / -dar: izenei eransten zaizkie jatorria adierazteko.
-tar: silaba bat edo bi dituzten edo kontsonantez amaitzen
diren izenekin.
Paristar, menditar, ilargitar, hiritar, bilbotar, berandiatar, ezkertiar, txinatar...
-dar: m, n, l letrez amaitzen diren izenekin.
Cancundar, nepaldar, ...
-ar: bi silaba baino gehiago dituzten izenekin eta bokalez
edo t,d letrez amaitzen direnekin.
Damascoar, budapestar, australiar ...
ESKEMA: KLIK
-(e)ko: leku-izenei loturik jatorria adierazten du.
Orioko, Bermioko, Gernikako, ...
Egunero, legegile, urtero, bizardun, goizero, hiltzaile, berregin, birrezkontza, berpiztu, kantari, berreskuratu, desberdin, desitxuroso, desagertu, desegin, ezgauza, ezizena, larrialdi, ezbeharra, ezikasia, arrastaka, korrika, gazte(tu), gizon(du), geuregana(tu), lodikote, mutikote, gizakote, gerrate, izurrite, lehorte, haurtzaro, gaztaro, urtaro, azaro, ikastaro, bizitza, elurtza, dirutza, aspergarri, pozgarri, maitagarri, asmakizun, ospakizun, gertakizun,euritsu, osasuntsu, bizartsu, ikusgarri, maitagarri, pozgarri, aldakor, ezkor, galkor, donostiar, bilbotar, santurtziar, sasitza, dirutza, ...
Atzizkien zerrenda: KLIK
Horrelako atzizkien bidez, GOGOA edo DESIRA (beharra) adieraz dezakegu; batez ere, gogo fisiologikoa.
. -GALE: aditzei loturik.
Aditzoinei lotzen zaie eta "zerbaiterako
gogoa" adierazten du.
lo + -gale -> logale (lo egiteko gogoa)
asegale, goragale, botagale, edagale, jangale pixagale ...
. -GURA: aditzei loturik.
Aditzoinei lotzen zaie. "Zerbaiterako gogo" adierazten du, baita "halako egoeran dagoena" ere.
entzun + -gura -> entzungura (entzuteko gogoa)
ikusgura, ibilgura, arrangura, negargura, botagura, hazkura,
logura, ikasgura, bizigura, jakingura, handigura ...
. -NAHI: aditzei loturik.
Aditzoinei eta aditzondoei lotzen zaie. "Zerbaiterako gogoa" eta
"halako egoeran dagoena" ere adierazten du.
bizi + -nahi -> bizinahi (bizitzeko gogoa)
onginahi, gaizkinahi, mintzanahi, esanahi, askonahi, ondonahi,
handinahi, ...
. -LARRI: kakalarri, txizalarri, ...
Atzizkien artean badira batzuk ekintza edo ondorioa adierazten dutenak:
- kuntza: izen abstraktuak sortzen ditu eta ekintza edo ondorioa adierazten du. Aditzei lotzen zaie.
zapaldu + -kuntza = zapalkuntza
aldakuntza, asmakuntza, aurrerakuntza, bereizkuntza, eraikuntza, errakuntza, hazkuntza, hezkuntza, hobekuntza, irakaskuntza, sorkuntza, zapalkuntza, ...
- dura / -tura: batzuetan ekintza eta beste batzuetan ondorioa adierazten du. Aditzei lotzen zaie.
hedatu + -dura = hedadura
laburdura, kutsadura, abiadura, abiadura, aztura, deitura, egitura, elikadura, etendura, harridura, lotura, ñabardura, ohitura, zimurdura...
-(k)ada: kolpea edo ondorioa adierazten du. Izenei eta aditzei lotzen zaie.
harri + -kada = harrikada
bete + -kada = betekada
zartada, makilakada, haginkada, ostikada, ahokada,
aizkorakada, harrikada, egurkada, makilkada ...
Batzuetan kantitatea: eskukada, golkokada, gurdikada, besokada, sabelkada, basokada ...
Onomatopeietan ere erabili ohi da:
zurrut egin - zurrutada
bultzada, taupada, txirristada, zaplastada, ziztada,
zurrutada...
Atzizki hauek denbora adierazteko erabiltzen dira, eta haien bidez izenak (haurtzaro, sute...) eta adizlagunak (urtero...) sortzen dira.
Gehienetan izenei (urte + -aro = urtaro; euri + -te = eurite...) eransten zaizkie, baina bada salbuespenen bat (lehor + -te = lehorte).
- aro: denbora-tarte luze samarrak adierazteko erabiltzen da.
urte + -aro = urtaro
gazte + -aro = gaztaro
heldu + -aro = helduaro
Nerabezaro, ikastaro, zahartzaro, uztaro, haurtzaro, udaro...
-aldi: denbora-tarte laburtxoagoak adierazten ditu.
ikasi + -aldi = ikastaldi
Egonaldi, nekaldi, emanaldi, ibilaldi, hotzaldia, kantaldi, negualdi, oporraldi, hitzaldi, jaialdi, zinemaldi, egonaldi, pozaldi...
-ero/-ro: maiztasuna adierazten du eta guztietan formaren parekoa dugu.
urte + -ero = urtero
hilero, jaiero, arratsaldero, goizero, egunero, astero, minutuero, igandero ...
-te: gehienbat eguraldi-gertakariekin erabiltzen da.
elur + -te = elurte
haizete, gerrate, elurte, lehorte ...
Gainerako kasuetan, denboraldia adierazten du, izenak aipatutako horrek iraun bitarteko denboraldia, hain zuzen ere: gosete, antzinate ...
- (k)ari: gehienbat, izenei lotzen zaie.
egun + -kari = egunkari
agerkari, urtekari, aldizkari...
edari, janari, opari..
-ki: izenei loturik materiala, haragia edo zatia esan nahi du.
arrain+ -ki = arrainki
aterki, izozki, odolki, barazki...
Aditzei loturik, zerbaiten gaia edo zerbaitetarako gauza esan nahi du.
estali + -ki = estalki
-gailu: zerbaitetarako erabiltzen den tresna.
eder + -gailu = edergailu
jostailu, edergailu, gordailu, ordenagailu, ...
-kin: zerbaiten gauza edo zerbaitetarako gauza.
erantsi + -kin = eranskin
adabakin, etekin, etorkin, hondakin...
-kizun: aditzei lotzen zaie.
eskatu + -kizun = eskakizun
eginkizun, etorkizun, ospakizun, asmakizun, ...
Atzizki batzuek joera, zaletasuna edo atxikimendua adierazten dute. Hona hemen batzuk:
- bera: izenei loturik erabiltzen da maizenik.
bihotz + -bera = bihozbera (bihotz samurra duena, pertsona ona).
sentibera, hozbera, izerbera, minbera, gaixobera, sinesbera, gosebera, egarbera, ...
- koi: izenei loturik.
etxekoi + -koi = etxekoi (etxean egotea gustuko duena).
herrikoi, elizkoi, berekoi, lagunkoi, umekoi, ...
- kor: aditzei erantsi ohi zaie.
aldatu + -kor = aldakor (aldatzeko joera duena).
Baikor, ezkor, emankor, galkor, iraunkor, damukor, hauskor, aldakor, errukior, ...
- zale: gehienetan, izenei lotzen zaie.
liburu + -zale = liburuzale (liburuak gustatzen zaizkiona).
euskaltzale, neskazale, mendizale, diruzale, pilotazale ...
Ariketak: klik.
Ariketa gehiago: klik.
